Autor: mgr Marta Bejnarowicz-Terebus (diagnosta laboratoryjny)

Uporczywe uczucie zimna, bladość skóry i ciągły brak energii to jedne z pierwszych sygnałów, że organizmowi brakuje żelaza.
Żelazo to niezbędny mikroelement uczestniczący w transporcie tlenu, produkcji energii, w funkcjonowaniu układu odpornościowego czy w rozwoju tkanki nerwowej, a także jest składnikiem hemoglobiny – białka zawartego w erytrocytach. Jego niedobory mogą nieść za sobą poważne konsekwencje zdrowotne, doprowadzając do niedokrwistości.

Ludzki organizm zawiera od 3 do 5 mg żelaza, z czego każdego dnia szpik kostny zużywa ok. 25 mg żelaza, by wytworzyć nowe krwinki czerwone. Dobowe zapotrzebowanie na żelazo wynosi ok. 2 mg dla kobiet i ok. 1,5 mg dla mężczyzn.

Jeśli na co dzień stosujemy zdrową, prawidłowo zbilansowaną dietę, to dostarczamy sobie ok. 10–15 mg żelaza, przy czym nasz przewód pokarmowy wchłania go znacznie mniej, bo od 1 do 2 mg.

• Żelazo hemowe: Najlepiej przyswajalne, występuje w podrobach, czerwonym mięsie i niektórych rybach.
• Żelazo niehemowe: Pochodzi z produktów roślinnych, takich jak soczewica, szpinak czy soja, i wchłania się w znacznie mniejszym stopniu.

Warto wiedzieć: Jesteśmy w stanie poprawić przyswajanie żelaza poprzez wzbogacenie posiłków o witaminę C oraz ograniczenie spożycia wapnia (produkty mleczne), kawy i mocnej herbaty.

Do głównych czynników wywołujących deficyt tego pierwiastka w organizmie należą:

• Przewlekła utrata krwi: np. obfite miesiączki, wielokrotni dawcy krwi, krwawienia z przewodu pokarmowego.
• Dieta uboga w żelazo: np. źle zbilansowana dieta wegańska lub wegetariańska.
• Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo: wcześniactwo, okres intensywnego wzrostu, ciąża, karmienie piersią.
• Zmniejszone wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym: stany zapalne żołądka i jelit, stosowanie inhibitorów pompy protonowej.

Utrzymujący się niedobór żelaza stanowi najczęstszą przyczynę niedokrwistości. Szacunkowo może ona dotykać nawet ponad 2 miliardy osób na świecie. W Polsce niedokrwistość z niedoboru żelaza stwierdza się u $\frac{1}{4}$ kobiet w wieku rozrodczym oraz u $\frac{1}{4}$ dzieci w wieku przedszkolnym.

Początkowe objawy zazwyczaj są mało specyficzne – pojawia się:

• osłabienie,
• bóle głowy,
• drażliwość i senność.

Bardziej charakterystyczna może okazać się bladość skóry i spojówek, wypadanie włosów, łamliwość paznokci i zmiana ich kształtu (tzw. paznokcie łyżeczkowate o wklęsłym środku i wywiniętych brzegach), pieczenie języka czy spaczone łaknienie, czyli wzmożony apetyt na rzeczy niejadalne, np. na kredę, ziemię czy kamienie.

Podstawowym badaniem pozwalającym zdiagnozować niedokrwistość z niedoboru żelaza jest morfologia krwi obwodowej. W przypadku obecności anemii w wynikach obserwuje się:

• obniżone stężenie hemoglobiny,
• niższy hematokryt,
• zmniejszoną liczbę krwinek czerwonych,
• mniejszą objętość erytrocytów (MCV).

Należy oznaczyć także wskaźniki gospodarki żelazowej, do których zalicza się:

• ferrytyna,
• żelazo,
• transferyna,
• wysycenie transferyny,
• TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza),
• UIBC (utajona zdolność wiązania żelaza).

Najważniejszym badaniem spośród wyżej wymienionych jest zdecydowanie ferrytyna, ponieważ jej poziom odzwierciedla stan magazynowy żelaza, więc jej niskie stężenie będzie świadczyło o niedoborze ustrojowym tego pierwiastka.

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza polega najczęściej na doustnej suplementacji preparatów żelaza, które należy przyjmować co najmniej 4–6 miesięcy.

Przyjmowanie żelaza w postaci doustnej powoduje ciemne zabarwienie stolca oraz dość często wywołuje objawy dyspeptyczne, takie jak mdłości, zaparcia oraz metaliczny posmak w ustach. W przypadku gdy leczenie doustne jest nieskuteczne czy źle tolerowane, istnieje możliwość podawania żelaza dożylnie. Po zakończonym leczeniu należy okresowo wykonywać morfologię krwi oraz stosować prawidłowo zbilansowaną dietę.

Piśmiennictwo:

1. Sieroszewski P. i in. – Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące diagnostyki i leczenia niedoboru żelaza oraz niedokrwistości z niedoboru żelaza. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2022;7(4):208–216.
2. Chaber R. i in. – Diagnosis and Treatment of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia in Children and Adolescents: Recommendations of the Polish Pediatric Society, the Polish Society of Pediatric Oncology and Hematology, the Polish Society of Neonatology, and the Polish Society of Family Medicine. Nutrients, 2024.
3. Leung CY, Myung M. – Associations of iron deficiency and depressive symptoms among young adult males and females: NHANES 2017 to 2020. Prev Med Rep. 2023.
4. Ebea-Ugwuanyi I. i in. – Oral iron therapy: Current concepts and future prospects for improving efficacy and outcomes. British Journal of Haematology, 2024(3), 759–773.