Paulina Mazurek
neurologopeda

Rozwój mowy osób z zespołem Downa „BO NIE WSZYSTKIE ŻYCIA DARY MUSZĄ SIEBIE ŁĄCZYĆ W PARY”

Każdego roku na świecie rodzi się wiele dzieci z zespołem Downa. Są więc one częścią społeczeństwa, która tak jak pozostałe dzieci wykazuje się radością, serdecznością i chęcią nawiązywania relacji z innymi. Sprawne porozumiewanie się dziecka z zespołem Downa jest bardzo ważnym czynnikiem warunkującym jego rozwój. Przyczynia się ono bowiem do doskonalenia wielu funkcji poznawczych i społecznych.

Warto podkreślić również fakt, że u dzieci z zespołem Downa występują liczne wady narządów wewnętrznych. Wady te najczęściej dotyczą centralnego układu nerwowego, układu sercowo-naczyniowego, oddechowego, pokarmowego, a także mięśniowego i kostno-stawowego. Wady wrodzone stwierdza się niemalże u 50% osób z zespołem Downa. Duża grupa pacjentów zmaga się również z wadami wzroku oraz niepełnosprawnością intelektualną w różnym stopniu. Ponadto osoby te mają skłonność do częstych infekcji górnych dróg oddechowych, a także zaburzenia funkcji żucia i połykania pokarmów. Często występującym objawem jest obniżone napięcie mięśniowe, co skutkuje licznymi problemami z motoryką. Objawiać się one mogą zaburzeniami związanymi z wykonywaniem ruchów precyzyjnych, rysowaniem i pisaniem.

SPECYFIKA ROZWOJU MOWY OSÓB Z ZESPOŁEM DOWNA

W sytuacji gdy dziecko rodzi się obarczone zespołem genetycznym, takim jak zespół Downa można przypuszczać, że wystąpią liczne trudności w zakresie rozwoju mowy i komunikacji. Rozwój mowy tych dzieci jest bardzo zróżnicowany, najczęściej opóźniony. Kolejne stadia rozwoju mowy występują u tych dzieci w wolniejszym tempie i trwają dłużej. Oprócz specyficznego opóźnienia występują także zaburzenia umiejętności językowych. Opóźnienie rozwoju mowy jest wynikiem występowaniem wielu wad i anomalii w budowie ciała. Duża grupa dzieci z zespołem Downa posiada zaburzenia słuchu, który jest niezwykle ważny przy prawidłowym rozwoju mowy. Trudności te objawiają się często niewłaściwym odbiorem informacji, ich rozumieniem i nadawaniem. Najczęściej są spowodowane nieprawidłową budową narządu słuchu, np. niedrożnością przewodów słuchowych, niedorozwojem małżowiny usznej, czy zrośnięciem kosteczek słuchowych. Przyczyną nieprawidłowej artykulacji u tej grupy pacjentów może być zbyt duży i mało elastyczny język. Mowa osób z zespołem Downa bywa czasami bełkotliwa. Zaburzeniu mogą ulegać różne elementy prozodyczne: rytm, akcent, melodia. Mowa może być mniej zrozumiała nawet dla najbliższego otoczenia dziecka. Czynnikiem, który może mieć na to duży wpływ jest hipotonia, czyli obniżone napięcie mięśniowe w obrębie języka, warg i mięśni oddechowych. Dzieci te mogą mieć duże problemy z połykaniem, co jest konsekwencją występowania u nich wad zgryzu (zgryz otwarty, przodozgryz, tyłozgryz). Wiotkość mięśni utrudnia swobodne artykułowanie dźwięków. Zdarza się również, że słabiej rozwinięta jest środkowa część twarzy (podniebienie jest wyższe i węższe, a kości szczękowe mniejsze), przez co dziecko ma duży problem z utrzymaniem języka w ustach. Oddychanie torem ustnym, spowodowane niedorozwojem zatok również może mieć wpływ na mowę dzieci z zespołem Downa.

ZESPÓŁ DOWNA – CHARAKTERYSTYKA

Zespół Downa (dawniej nazywany mongolizmem) spowodowany jest trisomią 21 chromosomu. Po raz pierwszy, w roku 1866, zespół Downa na podstawie fizykalnych cech opisał angielski lekarz John Langdon Haydon Down. Zespół Downa charakteryzuje się specyficznymi cechami fizycznymi [3]:

• głowa – mała, okrągła i spłaszczona w części potylicznej, skrócona w wymiarze przednio-tylny,
• szyja – krótka i gruba,
• twarz – okrągła i płaska,
• nos – mały, o płaskim grzbiecie i szerokiej nasadzie,
• oczy – skośne, wąskie szpary oczne, fałda nakątna w obrębie kątów przyśrodkowych, tęczówki cętkowane,
• uszy – małe, zdeformowane, nisko osadzone,
• usta – wargi grube, popękane, wywinięta warga dolna, otwarte usta z wysuniętym językiem (często geograficznym),
• podniebienie – wysokie, wysklepione tzw. gotyckie,
• zęby – nieprawidłowo rozstawione,
• kończyny – nogi i ręce grube, dłonie szerokie, palce grube, kończyny pozostają w dysproporcji z tułowiem,
• skóra – sucha, szorstka,
• wzrost – poniżej średniej, mężczyzna ok. 150 cm, kobieta ok. 140 cm.

Nie wszystkie wyżej wymienione obserwowalne cechy organizmu mogą wystąpić u jednej osoby. Jest to spowodowane tym, że każdy posiada indywidualny zestaw cech fenotypowych.

TERAPIA LOGOPEDYCZNA PACJENTÓW Z ZESPOŁEM DOWNA

Konsekwencją występowania powyższych trudności są zaburzenia mowy. Bardzo ważna jest systematyczna terapia wspierająca rozwój mowy dzieci z zespołem Downa. Powinna ona rozpocząć się jak najwcześniej, dziecko bowiem objęte wczesną interwencją terapeutyczną ma większe szanse na sprawne porozumiewanie się z otoczeniem. Działania terapeutyczne powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka. Warto podkreślić fakt, że dzieci z tym zespołem genetycznym wykazują dużą aktywność, dobrą spostrzegawczość i chęć do naśladownictwa, a także dobrą pamięć i łatwość w nawiązywaniu nowych znajomości już od pierwszych miesięcy życia.

Pamiętajmy o tym, że umiejętność komunikowania się jest niezbędna do tego, by dziecko prawidłowo funkcjonowało w różnych sferach życia oraz zdobywało wiedzę. Komunikacja werbalna u dzieci z omawianym zespołem rozwija się wolniej, jednak pełni ona ogromną rolę w zaspokajaniu ich potrzeb osobistych i społecznych. Przekazywany komunikat słowny jest dla nich o wiele bardziej zrozumiały, gdy jest wielokrotnie powtórzony oraz dodatkowo poparty gestem, mimiką, dotykiem.

Nadrzędnym celem terapii winno być usprawnienie umiejętności językowych i komunikacyjnych pacjenta. Pomimo wieloletnich oddziaływań terapeutycznych u dzieci z zespołem Downa może utrzymywać się nieprawidłowa realizacja głosek. Zatem ważne jest, aby cały czas kontynuować terapię. W czasie trwania terapii może pojawić się regres spowodowany różnymi czynnikami. Warto zatem nieustannie dbać o rozwijanie komunikatywności pacjentów, która umożliwi im samodzielne radzenie sobie w życiu dorosłym.

Bibliografia:

1. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/ genetyka/152284,zespol-downa (dostęp z dnia 05.05.2025 r.)
2. Jęczeń U., Podstawowe ograniczenia w rozwoju dzieci z zespołem Downa.
3. Minczakiewicz E., Błeszyński J., Niepełnosprawność intelektualna jako zaburzenie współwystępujące, [w:] Diagnoza i terapia osób z niepełnosprawnością intelektualną, 2019.
4. Skórczyńska M., Wspomaganie rozwoju dziecka z zespołem Downa w wieku przedszkolnym, [w:] Wczesna interwencja i wspomaganie rozwoju małego dziecka, red. B. Cytowska, B. Winczura, 2008.